سفرهای عصر پارسی
سفرهای عصر پارسی

کاخ سعدآباد تهران؛ جواهری سبز در قلب شمیرانات

در میان هیاهوی شهر تهران و جایی در دامنه‌های خنک البرز و در میان درختان کهن‌سال، مجموعه تاریخی سعدآباد تهران قرار دارد. کاخ موزه سعدآباد آمیخته‌ای از معماری سلطنتی، باغ‌های گسترده، تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران و یادگارهایی از دوران قاجار و پهلوی است که امروزه گردشگران ایرانی و خارجی بسیاری را به سمت خود دعوت می‌کند. این کاخ یکی از مقاصد تور یک روزه تهران است که در ادامه به آن بیشتر خواهیم پرداخت.

معرفی کاخ سعدآباد تهران

کاخ سعدآباد تهران مجموعه‌ای تاریخی و فرهنگی شمار می‌رود که یکی از اقامتگاه‌های ییلاقی پادشاهان قاجار و پهلوی بوده است. این مجموعه یکی از سه مجموعه کاخ زیبا و تاریخی منطقه شمیرانات است که آخرین پادشاهان ایران در آن اقامت داشتند. 

کاخ سعدآباد با مساحت تقریبی ۳۰۰ هکتار شامل قسمت‌های مختلفی است که توسط بهترین مهندسان داخلی و خارجی طراحی شده‌اند. حدود ۱۱۰ هکتار این کاخ را عمارت‌ها و کاخ‌ها و حدود ۱۸۰ هکتار دیگر را باغ، قنات‌ها و گلخانه‌های این مجموعه تشکیل می‌دهند.

این کاخ در گذشته با تعدادی باغ احاطه شده بود و داخل آن نیز باغی پر درخت وجود داشت که امروزه نیز می‌توان به تماشایش نشست. کاخ اختصاصی این مجموعه کاخ اصلی آن به شمار می‌رود و به مرور در زمان رضاخان بر تعداد کاخ‌ها و بناهای مجموعه سعدآباد افزوده شد. کاخ‌های این مجموعه به اعضای خانواده رضاشاه پهلوی تعلق داشتند و آخرین کاخی که در این مجموعه ساخته شد متعلق به دختر کوچک محمدرضا شاه یعنی لیلا پهلوی بود.

تاریخچه کاخ سعدآباد

پایه‌گذاری بنای کاخ سعدآباد به زمان حکومت قاجار باز می‌گردد. در این دوران عمارت سعدآباد محلی برای ییلاق پادشاهان بود و قدیمی‌ترین بنای آن به احمدشاه قاجار تعلق داشت.

 پس از کودتای سال ۱۲۹۹ توسط رضاخان و با به قدرت رسیدن خاندان پهلوی، به دستور رضاخان بناهای موجود در مجموعه سعدآباد ساخته و بازسازی شدند. بخش‌هایی از مجموعه سعدآباد در زمان به قدرت رسیدن رضاخان خارج از مجموعه قرار داشتند که توسط او خریداری شده و به مجموعه سعدآباد اضافه گشتند.

در نهایت و پس از انقلاب کاخ‌های سلطنتی سعدآباد با هدف ساخت موزه در اختیار دولت قرار گرفتند و مردم توانستند برای بازدید از کاخ‌ها به این مجموعه وارد شوند.

عکس از سعید زوفان

کاخ سعدآباد کجاست؟

کاخ سعدآباد در شمالی‌ترین قسمت شهر تهران و روی کوهپایه توچال قرار گرفته است.

  • آدرس کاخ سعدآباد: میدان تجریش، خیابان سعدآباد
  • وب‌سایت مجموعه تاریخی و فرهنگی سعدآباد: ir
  • تلفن مجموعه سعدآباد: 27940000- 021

ورودی کاخ سعدآباد

امروزه بازدیدکنندگان تنها از دو ورودی می‌توانند وارد کاخ شوند که این ورودی‌ها به شرح زیر هستند:

  • ورودیزعفرانیه: خیابان ولی‌عصر، خیابان شهید فلاحی (زعفرانیه)، انتهای خیابان شهید کمال طاهری
  • ورودی دربند: میدان تجریش، خیابان شهید جعفری، ضلع جنوبی میدان دربند

  ساعت بازدید از کاخ سعدآباد

  • ساعت بازدید در بهار و تابستان: شنبه تا جمعه از ساعت ۹ تا ۱۸
  • ساعت بازدید در پاییز زمستان: شنبه تا جمعه از ساعت ۹ تا ۱۷

 باید توجه داشت در برخی از تعطیلات سال بازدید از مجموعه امکان‌پذیر نیست. همچنین جهت خرید بلیت حضوری باید در نیمه اول سال تا ساعت ۱۶ و در نیمه دوم سال تا ساعت ۱۵ مراجعه کرد.

عکس از کسری پرویزی

کاخ‌های مجموعه سعدآباد

کاخ‌های مجموعه سعدآباد پس از انقلاب اسلامی ایران در بسیاری از موارد تبدیل به موزه شده‌اند. ۱۸ ساختمان اصلی از کاخ‌های کوچک و بزرگ در این مجموعه قرار دارند که از آنها استفاده‌های متفاوتی می‌شود. در برخی از ساختمان‌ها بیش از یک موزه وجود دارد و تعدادی از کاخ‌ها نیز امروزه به شکل اداری یا به عنوان نهاد ریاست‌جمهوری استفاده دارند. از کاخ‌های معروف مجموعه سعدآباد موارد زیر هستند:

کاخ احمدشاهی

این کاخ از قدیمی‌ترین ساختمان‌های مجموعه سعدآباد است که در زمان سلطنت احمد شاه قاجار بنا شد؛ اما با روی کار آمدن رضاخان ساخت آن به پایان رسید. امکان بازدید عمومی از این کاخ امروزه وجود ندارد.

کاخ شهوند (کاخ سبز)

این کاخ را به نام کاخ سبز نیز می‌شناسند که در بخش شمال غربی مجموعه قرار گرفته است. این کاخ در زمان وزارت جنگ رضاخان یک ساختمان نیمه‌کاره با مالک شخصی بود که خارج از محدوده کاخ‌های سلطنتی قرار داشت و توسط رضاخان خریداری شد و در محل آن کاخ شهوند بنا گشت.

طبقه همکف این کاخ محل زندگی و دفتر کار رضاشاه پهلوی و زیرزمین آن انبار شاه بود. وسایل تاریخی بسیار زیبا و نفیسی در این کاخ وجود دارند که از آن جمله باید به سرویس مبلمان غذاخوری مجلل، ظروف نفیس چینی و سرامیک و نقره ایتالیایی، قالی مشهد ۷۰ متری، میز کار فرانسوی وسط تالار و بسیاری موارد دیگر اشاره کرد.

کاخ سفید (کاخ ملت)

این کاخ به دلیل نمای سفید خود کاخ سفید نامیده می‌شود که بزرگ‌ترین کاخ در این مجموعه است. ساخت این کاخ در سال ۱۳۱۰ به دستور رضاشاه آغاز شد و تا ۵ سال ادامه داشت. کاخ سفید محل زندگی محمدرضا شاه پهلوی و همسرش فرح در تابستان بود. دفتر کار محمدرضا شاه پهلوی در این کاخ قرار داشت و امور اداری و تشریفاتی دربار نیز در همین کاخ انجام می‌شد.

کاخ اسود یا سیاه / موزه هنرهای زیبا

این کاخ در منتهاالیه جنوب مجموعه قرار گرفته و طی سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ محل استقرار وزیر دربار بود. روی نمای این کاخ سنگ‌های مرمر سیاه کار شده و باعث شده به این کاخ نام اسود یا سیاه را بدهند. از سال ۱۳۶۱ در این کاخ موزه هنرهای زیبا افتتاح گشت.

کاخ شمس/ موزه مردم‌شناسی و موزه پوشاک سلطنتی

این کاخ در ضلع  شمال غربی مجموعه قرار گرفته و محل اقامت شمس پهلوی اولین فرزند رضاشاه و خواهر بزرگ محمدرضا شاه بود. امروزه در این کاخ موزه مردم‌شناسی و موزه پوشاک سلطنتی دایر است و می‌توان در آن به تماشای لباس‌های سلطنتی فرح دیبا نشست.

کاخ اشرف/ موزه ظروف سلطنتی

کاخ اشرف در شرق مجموعه سعدآباد قرار گرفته و امروزه به موزه ظروف سلطنتی تبدیل شده است. در این کاخ می‌توان به تماشای صنایع‌دستی و ظروف سلطنتی مربوط به دوره‌های پهلوی و قاجار و همچنین ظروف اهدایی به محمدرضا شاه و فرح پهلوی از سراسر دنیا نشست.

کاخ ملکه مادر

این کاخ محل اقامت تاج‌الملوک مادر رضاخان بود که امروزه در اختیار نهاد ریاست‌جمهوری قرار دارد و در آن از مهمانان خارجی دولت پذیرایی می‌شود.

کاخ شهرام/  موزه نظامی

این کاخ در ابتدا محل زندگی تاج‌الملوک و بعد محل زندگی شهرام پسر اشرف پهلوی بود. امروزه در این مکان موزه نظامی دایر است و می‌توان در آن به تماشای آثار جذابی همچون هواپیماهای قدیمی ملخی و اولین هواپیماهای جت وارد شده به ارتش ایران نشست.

عکس از پیام لاهه

کاخ ملکه عصمت دولت شاهی/ موزه استاد فرشچیان

این کاخ در مرکز مجموعه سعدآباد قرار گرفته و امروزه می‌توان در آن به تماشای آثار استاد مینیاتور ایران، استاد فرشچیان، نشست. در زمان رضاشاه در این کاخ همسر چهارم او یعنی عصمت دولتشاهی زندگی می‌کرد و در دوران پهلوی دوم پس از سکونت برادر محمدرضا شاه و سرآشپز مخصوص او، این ساختمان تبدیل به انبار شد. موزه استاد فرشچیان در سال ۱۳۸۰ افتتاح گشت و بیش از ۷۰ اثر زیبا از استاد فرشچیان در ۵ سالن این موزه قابل دیدن هستند.

کاخ قدیم ولیعهد رضا پهلوی/ موزه مینیاتور استاد بهزاد

این کاخ را با نام کاخ کرباس نیز می‌شناسند که ابتدا محل کار و استراحتگاه رضاشاه پهلوی بود؛ اما پس از برکناری او و در زمان پهلوی دوم، رضا پهلوی نوه رضاخان از آن استفاده می‌کرد. این کاخ در سال ۱۳۷۳ مصادف با صدمین سالگرد تولد استاد بهزاد تبدیل به موزه برای نمایش آثار ایشان شد.

کاخ فرحناز و علیرضا / موزه خط و کتابت میرعماد

این کاخ در مرکز مجموعه سعدآباد قرار گرفته و در گذشته محل زندگی فرحناز و علیرضا پهلوی بود. پس از انقلاب در سال ۱۳۷۶ موزه خط و کتابت میرعماد در این ساختمان افتتاح گشت.

کاخ فرح پهلوی

این کاخ در شمالی‌ترین نقطه مجموعه قرار گرفته و معماری زیبا و منحصربه‌فردی دارد. از سال‌های ۱۳۸۵ تا امروز این کاخ محل برگزاری نمایشگاه‌های مختلف لباس و پوشاک سنتی و بسیاری نمایشگاه‌های هنری دیگر بوده است.

کاخ لیلا پهلوی/ موزه مینیاتور استاد آبکار

این کاخ آخرین کاخ ساخته شده در مجموعه سعدآباد است که پس از انقلاب و در سال ۱۳۷۳ در روز جهانی موزه، به موزه مینیاتور استاد آبکار اختصاص یافت.

 موزه‌های مجموعه سعدآباد

در کنار کاخ‌های موجود و موزه‌های داخل آنها در مجموعه سعدآباد باید به موزه‌های دیگری همچون موارد زیر اشاره کرد:

موزه برادران امیدوار

این موزه در گذشته محل استراحت خدمه کاخ و سورچیان بود و در آن از کالسکه‌های دربار مراقبت می‌کردند. بعدها این مکان به نمایش دستاوردهای با ارزش برادران امیدوار که اولین جهانگردان ایرانی بودند اختصاص یافت.

موزه آب

این موزه در ساختمانی دایر شده که در گذشته ابتدا محل دفتر کار مخصوص محمدرضا پهلوی بود و بعدها به دفتر کار تیمسار کسرایی مسئول حفاظت ارتش و رئیس دفتر تشریفات کاخ سعدآباد تهران تبدیل شد. در این موزه می‌توان به تماشای سوابق تاریخی و فنی مهندسی آب کشور نشست.

قنات‌های کاخ سعدآباد

در کاخ سعدآباد قنات‌های بسیاری وجود دارند که وجودشان باعث شده تا باغ سعدآباد این چنین سرسبز باشد. احداث این قنات‌ها در دوران پهلوی اول رقم خورد که نیاز به آبیاری درختان توسط قنات‌ها احساس شد. ۱۲رشته قنات در بخش‌های مختلف این کاخ حفر شده‌اند که وظیفه  آبیاری درختان را بر عهده داشتند.

دروازه‌های کاخ سعدآباد

به دلیل وسعت زیاد باغ سعدآباد گرداگرد این مجموعه دروازه‌هایی وجود داشتند که به شرح زیر هستند:

  • دروازه نظامیه (مسیر رفت و آمد رضاشاه پهلوی در گذشته)
  • دروازه زعفرانیه
  • دروازه خیابان دربند (مسیر رفت و آمد محمد رضا پهلوی)
  • دروازه میدان دربند
  • دو دروازه جعفر آباد
  • دروازه رودخانه
  • دروازه کاخ سفید
عکس از محمد نیک نام

کاخ سعدآباد تهران تنها یک مجموعه نیست؛ بلکه گنجینه‌ای ارزشمند از هنر، معماری، طبیعت و فرهنگ ایران به شمار می‌رود. قدم زدن در مسیرهای سرسبز این باغ، بازدید از کاخ‌های باشکوه و مشاهده آثار هنری و تاریخی تجربه دلپذیری است که می‌تواند در یک روز برای شما رقم بخورد. این مجموعه روایتی زنده از تاریخ معاصر ایران و در عین حال مکانی ایدئال برای گذراندن ساعاتی آرام در دل طبیعت است که می‌توان از امکانات آن استفاده کرد.