دماوند؛ آتشفشان خفته ایران – سفرهای عصر پارسی

کوه دماوند؛ آتشفشان خفته ایران

دماوند قله باشکوه و آرام گرفته در دل البرز مرکزی نه تنها بلندترین کوه ایران بلکه یکی از مهم‌ترین نمادهای هویت و اسطوره‌های ایرانیان است. این کوه در جایی قرار گرفته که طبیعت، تاریخ و اسطوره درهم‌تنیده می‌شوند و چشم‌اندازی را خلق می‌کند که هر بیننده‌ای را مجذوب عظمت و زیبایی خود می‌سازد. چه بخواهید از دامنه‌های سرسبز آن لذت ببرید، چه مناظر بکر را تجربه کنید و چه قصد فتح قله را داشته باشید، دماوند برای هر سلیقه تجربه‌ای فراموش‌نشدنی در آستین دارد. در ادامه از این کوه بیشتر خواهیم گفت.

معرفی کوه دماوند

کوه دماوند بلندترین قله ایران و خاورمیانه با ارتفاعی حدود ۵۶۰۹ متر از سطح دریا در دل رشته‌کوه البرز و در شمال کشورمان قرار دارد. این کوه در سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و همچنین قله آن به عنوان اثر طبیعی ملی در شمار مناطق چهارگانه ارزشمند از نظر حفاظت محیط‌زیست قرار گرفته است.

عظمت این کوه آن را به مقصدی رؤیایی برای کوهنوردان و طبیعت‌گردان تبدیل کرده و از طرفی آن را الهام‌بخش شاعران، نویسندگان و اسطوره پردازان ایرانی قرار داده است. این کوه نه تنها از نظر ارتفاع و موقعیت جغرافیایی اهمیت دارد؛ بلکه زیست‌بوم متنوع، ویژگی‌های زمین‌شناختی، منابع آبی و تأثیر آن بر اقلیم منطقه از جنبه‌های علمی و محیط زیستی قابل بررسی به شمار می‌رود.

قله دماوند کجاست؟

کوه دماوند در استان مازندران، شهرستان آمل و در منطقه کوهستانی البرز مرکزی قرار گرفته است. این قله به عنوان بلندترین قله در ایران، بلندترین قله‌های آتشفشانی جهان نیز محسوب می‌شود. دماوند در فاصله ۷۰ کیلومتری شمال شرق تهران قرار گرفته و مختصات جغرافیایی آن ۳۵.۴۹۵۶° شمالی و ۵۲.۱۰۲۵° شرقی است.

آب و هوای دماوند

فشار هوا در قله دماوند نصف فشار هوا در سطح دریا است. میانگین بارندگی در ارتفاعات دماوند ۱۴۰۰ میلی‌متر در سال و بارش در ارتفاعات به طور معمول به شکل برف است. کمینه دمای هوا در ارتفاعات دماوند تا ۶۰ درجه زیر صفر (در زمستان) و تا دو درجه زیر صفر (در تابستان) پایین می‌آید.

کوه دماوند در تاریخ

بر طبق عقیده آشوری‌ها در گذشته، کوه دماوند معدن لاجورد بوده است. زمانی که آشوریان به فلات ایران حمله کردند دماوند در مرزهای سرزمین ماد قرار داشت که در نوشته‌های آشوری نیز به این مسئله اشاره شده است. آن‌طور که پژوهشگران دریافته‌اند مردمانی به نام مغان، ساکنان دامنه‌های دماوند، رسم قرار دادن پیکر مردگان خود را در دل این کوه پایه‌گذاری کردند و این آیین به نقاط دیگر ایران راه یافت. امروزه همچنان می‌توان در اطراف دماوند گورهای زیادی از دوران پیش از تاریخ مشاهده کرد.

در سده هشتم میلادی در پای این کوه دژی قرار داشت که موبدی زرتشتی به نام «مس مغان» در کنار پیروانش در آن زندگی می‌کرد. این دژ به فرمان «المهدی»، خلیفه عباسی، ویران شد و مس مغان هم جان خود را از دست داد.

تصویر دماوند و خورشیدی که از پشت آن طلوع می‌کند در دوران پهلوی و حتی در زمان کنونی به عنوان نماد ایران‌زمین استفاده می‌شود.

نام و ریشه شناسی دماوند

نام دماوند به دو شکل «دماوند» و «دنباوند» به ثبت رسیده است. این کوه را با نام‌های دیگری همچون «بیکنی» و «جبل لاجورد» معرفی کرده‌اند. در فرهنگ معین دلیل نام‌گذاری دماوند را این‌گونه توصیف کردند: دماوند از دو بخش دم (دمه، بخار) و آوند به معنی جایگاه یا محل تشکیل شده که در کنار یکدیگر معنای جایگاه دمه و دود و بخار (آتشفشان) می‌دهند.

کوه دماوند در اساطیر و ادبیات

نقش دماوند در اساطیر و ادبیات ایران بسیار پررنگ است. یکی از مهم‌ترین دلایل شهرت دماوند به اسطوره‌ای باز می‌گردد که داستان فریدون را روایت می‌کند. در این داستان فریدون از شخصیت‌های اساطیری ایران ضحاک را در دماوند و در غاری به بند می‌کشد. ضحاک در این غار زندانی می‌شود تا سپس در آخرالزمان بندها را پاره کرده و کشتن انسان‌ها را آغاز می‌کند و سرانجام به دست گرشاسب کشته می‌شود. این اسطوره به حدی در میان مردم این منطقه قدرت دارد که امروزه نیز بسیاری از ساکنان نزدیک دماوند باور دارند ضحاک در این کوه زندانی است و برخی حتی بازگو می‌کنند صداهایی که از دل کوه می‌آید ناله‌های ضحاک هستند. روایت دیگر نیز حاکی از این است که نبرد لشکر فریدون به سپاه‌سالاری کاوه با ضحاک در حوالی دماوند بوده است.

اطلاعات موجود در تاریخ بلعمی نیز قابل توجه‌اند. طبق این کتاب کوه دماوند محل زیست کیومرث بوده و گور فرزند وی نیز در آنجا قرار داشته است. دماوند بار دیگر در هنگام پادشاهی منوچهر نقش مهمی را ایفا می‌کند؛ به شکلی که آرش کمانگیر از فراز آن تیری می‌اندازد تا مرز بین ایران و توران مشخص شود.

نام دماوند در اشعار کهن ایرانی معمولاً در ارتباط با اسطوره به بند کشیده شدن ضحاک ظاهر می‌شود و می‌توان نام این کوه را در اشعار فردوسی در شاهنامه و منظومه شاعران دیگر از جمله قصیده‌ای از ناصرخسرو، منظومه ویس و رامین از فخرالدین اسعد گرگانی و قصیده‌ای از خاقانی مشاهده کرد.

دیدنی‌های کوه دماوند

کوه دماوند جاذبه‌های طبیعی متعددی دارد که از مهم‌ترین آنها باید به موارد زیر پرداخت:

آبشار دماوند

منحصربه‌فردترین آبشار یخ‌زده در جبهه جنوبی کوه دماوند وجود دارد که بلندای آن ۷ تا ۱۲ متر و قطر آن ۳ متر است. یخ این آبشار فقط در گرم‌ترین روزهای تابستان ذوب می‌شود و آب بسیار کمی از آبشار جاری می‌گردد. این آب در حدود ساعت ۱۶ بعد از ظهر که دما به صفر درجه می‌رسد دوباره منجمد شده و به یک آبشار یخ‌زده تبدیل می‌گردد. این آبشار با قرار داشتن در ارتفاع ۵۱۰۰ متری، از نظر ارتفاع از سطح دریا مرتفع‌ترین آبشار در خاورمیانه به شمار می‌رود.

یخچال‌های دماوند

در ارتفاعات دماوند می‌توان پهنه‌های یخی و سفیدپوشی را دید که در شیب‌های کوه شکل گرفته‌اند و به عنوان ذخایر طبیعی آب عمل می‌کنند. از یخچال‌های طبیعی معروف کوه دماوند می‌توان به یخچال سیوله، دوبی سل، عروسک‌ها در جبهه شمالی و یخچال دره یخار در شمال شرقی اشاره کرد.

آتشفشان دماوند

دماوند یک کوه آتشفشانی مطبق و نیمه‌فعال به شمار می‌رود که پیدایش آن به دوران چهارم زمین‌شناسی موسوم به دوران هولوسین باز می‌گردد و عمر آن با استفاده از روش کربن ۱۴ حداقل ۳۸,۵۰۰ تخمین زده شده است. بیشترین و عمده‌ترین فعالیت آتشفشانی این کوه که باعث شکل‌گیری آن شد در حدود ۱۰ هزار سال قبل روی داد. قله دماوند دهانه‌ای در حدود ۴۰۰ متر دارد که دریاچه از یخ آن را پوشانده است.

پارک ملی لار

این پارک ملی منطقه شکار ممنوع است که یک سد بزرگ نیز در آن قرار دارد. پارک ملی لار حدود ۳۰ هزار هکتار است و در سال ۱۳۵۴ به ثبت ملی رسیده است.

پوشش گیاهی و جانوری کوه دماوند

دماوند پوشش گیاهی غنی دارد و در ارتفاعات مختلف آن گونه‌های متفاوتی می‌رویند. از جمله گیاهان کوه دماوند می‌توان به مواردی همچون کلاه میرحسن دماوندی، پیر گیاه دماوندی، کزل دماوندی و ریش بوش دماوندی اشاره کرد. همچنین می‌توان از گیاهانی نظیر کاج آلپ، یاسمن صخره‌ای، نسترن وحشی، ریش سنبل و بسیاری موارد دیگر نام برد.

شقایق لار و رینه که در کتاب‌های معتبر گیاه‌شناسی جهان به ثبت رسیده از دیگر گیاهان معروف دماوند است که در ارتفاع ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ متری دامنه دماوند می‌روید.

حیوانات کوه دماوند

دماوند از نظر تنوع جانوری نیز اهمیت بالایی دارد و حیواناتی نظیر روباه، شغال، گرگ، خرس، آهو و گراز در آن زندگی می‌کنند. از پرندگان مهم دماوند نیز می‌توان به عقاب طلایی، خفاش، جغد، کبک، سینه سیاه و طوطی دارکوب اشاره کرد.

در دماوند خزندگانی همچون ۵ نوع مار، بزمجه و انواع عقرب نیز دیده می‌شوند. بیشتر گزندگان این محدوده سم مهلک ندارند و حتی نیش خطرناک‌ترین آنها تا چند ساعت پس از گزش قابل درمان است.

صعود به کوه دماوند

دماوند یکی از مقاصد بسیار مهم کوهنوردان به شمار می‌رود و از چهار جبهه می‌توان به آن صعود کرد که به شرح زیر هستند:

جبهه جنوبی

ساده‌ترین و قدیمی‌ترین مسیر برای صعود جبهه جنوبی است که برای دسترسی به آن باید به پلور و رینه رفت.

جبهه غربی

این مسیر برای صعود کوتاه‌تر است؛ اما شیب صعود آن بسیار زیاد است. برای دسترسی به این جبهه باید از سمت جاده هراز و پلور رفت و سپس وارد جاده سد لار شد.

جبهه شمال شرقی

مسیر این جبهه طولانی‌تر و بلندتر و دارای دو مسیر برای صعود است. مسیر اول روستای گزنه یا گزانه است که از رودخانه تلخ عبور می‌کند و مسیر دوم از روستای ناندل است که در نهایت در پناهگاه تخت فریدون به یکدیگر می‌رسند.

جبهه شمالی

این مسیر از روستای ناندل و بخش شمالی کوه دماوند در «دشت چم بن» آغاز می‌شود. این مسیر سخت‌تر است؛ زیرا در این منطقه آب وجود ندارد و باید با خود به همراه برد تا به برف‌ها رسیده و آنها را ذوب کرد و نوشید.

بهترین زمان برای سفر به کوه دماوند

اگر قصد صعود به قله دماوند را دارید بهترین زمان برای این کار اواسط خرداد تا اوایل شهریور است. در سایر مواقع سال صعود توصیه نمی‌شود؛ زیرا کار خطرناک و دشواری است.

دماوند تنها یک کوه نیست بلکه بخشی از روح و خاطره سرزمین ایران به شمار می‌رود. این کوه قصه‌ای از قدمت و شکوه را با خود حمل می‌کند و حضور آن یادآور این حقیقت است که طبیعت ایران چه گنج‌هایی عظیمی در دل خود دارد. سفر به کوه دماوند و مناطق اطراف آن سفری است که آرامش و ماجراجویی را به شما هدیه می‌دهد و تصویری از کوهی را در ذهن شما ثبت می‌کند که در خاطره جمعی همه ایرانیان جا دارد.